FİİL (EYLEM)

İsimler varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklerdir. Fiiller ise hareketleri, oluşları, durumları karşılar. Fiiller genel olarak mastar hâlinde ifade edilir. Mastar hâlinde bir hareketin adı olurlar: "yürümek, olmak, düşünmek vs."



FİİL ÇEKİMİ

Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine fiil çekimi denir.

Fiil çekiminde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir. Fiil çekiminin daha iyi anlaşılabilmesi için kip ve kişi kavramları üzerinde durmak gerekir.



Fiillerde Kip

Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur. Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır. Buna fiilin kipi denir.

Türkçe'de kipler iki grupta incelenir. Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir.



1. Haber (Bildirme) Kipleri

Çekiminde kesin bir zaman ifadesi olan fiiller haber kipindedir.

Haber kiplerinin beş çekimi vardır. Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim.



a. Bilinen geçmiş zaman : Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösteren kiptir.

Bu kip "-dı, -di, -du, - dü; -tı, -ti,-tu, -tü.." eki ile yapılır.

Türkçe'de üçü tekil, üçü çoğul olmak üzere altı kişi vardır. Bu kişilere göre örnek bir çekim yapalım.

I. Tekil Kişi

II. Tekil Kişi

III. Tekil Kişi

I. Çoğul Kişi

II. Çoğul Kişi

III. Çoğul Kişi

kişi
®

®

®

®

®

®
Kal

Kal

Kal

Kal

Kal

Kal

fiil
–

–

–

–

–

–
dı

dı

dı

dı

dı

dı

kip eki
–

–



–

–

–
m

n



k

nız

lar

şahıs eki


Görüldüğü gibi fiiller altı kişiye göre çekimlenir.



b. Öğrenilen geçmiş zaman : Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde anlatan kiptir.

Bu çekimin eki "-mış, - miş, -muş, -müş"tür.

Dal - mış - ım

Dal - mış - sın

Dal - mış

Dal - mış - ız

Dal - mış - sınız

Dal - mış - lar



c. Şimdiki zaman : Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir.

Bu çekimin eki "-yor"dur.

Alış - (ı)yor - um

Alış - (ı)yor - sun

Alış - (ı)yor

Alış - (ı)yor - uz

Alış - (ı)yor - sunuz

Alış - (ı)yor - lar

Parantez içinde gösterilen yardımcı ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: "uyu - yor"

Fiile şimdiki zaman anlamı veren bir diğer ek de "-makta, -mekte" dir. Mastar ekiyle "-de" hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor.

Ver - mekte - y - im

Ver - mekte - sin

Ver - mekte

Ver - mekte - y - iz

Ver - mekte - siniz

Ver - mekte - ler



d. Gelecek zaman : Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eden kiptir.

Bu çekimin eki "-acak, -ecek"tir.

Bul - acak - ım (bulacağım)

Bul - acak - sın

Bul - acak

Bul - acak - ız (bulacağız)

Bul - acak - sınız

Bul - acak - lar

Not : "k" sesinin "ğ"ye dönüştüğüne dikkat etmelisiniz.



e. Geniş zaman : Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösteren kiptir.

Bu çekimin eki "-r, -ar, -er"dir.

Koş - ar - ım

Koş - ar - sın

Koş - ar

Koş - ar - ız

Koş - ar - sınız

Koş - ar - lar



2. Dilek (İsteme) Kipleri

Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Bu kipler bir isteği, arzuyu vs. bildirir.
Örneğin; "gitmeliyim" sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor.

Dilek kiplerinin dört çekimi vardır.



a. Gereklilik kipi : Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir.

Al - malı - y - ım

Al - malı - sın

Al - malı

Al - malı - y - ız

Al - malı - sınız

Al - malı - lar

Gereklilik kipi bazen cümleye ihtimal anlamı katar.

"Soruları bir saatte çözmeliyiz."

cümlesine gereklilik anlamı katan kip,

"Soruları şimdiye kadar çözmüş olmalı."

cümlesine ihtimal anlamı katmıştır.



b. Şart kipi (dilek - koşul) : Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir.

Sor - sa - m

Sor - sa - n

Sor - sa

Sor - sa - k

Sor- sa - nız

Sor - sa - lar

Şart kipi cümleye bazı anlamlar da katar.

"Şu işler bir bitse de rahatlasak."

cümlesinde istek,

"Balkona çıksa beni görecekti."

cümlesinde koşul anlamı verir.



c. İstek kipi : Fiillere "-a, -e" eki getirilerek yapılır.

Sev - e - y - im (-eyim)

Sev - e - sin

Sev - e

Sev - e - lim

Sev - e - siniz

Sev - e - ler

Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır.

"Sizinle sonra görüşelim."

"Ben de sizinle geleyim."

cümlelerinde bu kipi görüyoruz.



d. Emir kipi : Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir.

Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur.

Emir kipinin çekimi kişi ekleri ile yapılır.

1. tekil kişi ......

2. tekil kişi Koş

3. tekil kişi Koş - sun

1. çoğul kişi ........

2. çoğul kişi Koş - un (koş - unuz)

3. çoğul kişi Koş - sunlar

Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.

"Bu soruları hemen çöz."

"Gelin de yaptığınıza bir bakın."

cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.



Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk

Fiillerin olumlusu olduğu gibi olumsuzu da vardır. Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce "-ma, -me" olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır.

Ara - dı - m

Bil - miş - sin

Bak - acak

Koş - malı - y - ım
®

®

®

®
ara - ma - dı - m

bil - me - miş - sin

bak - ma - y - acak

koş - ma - malı - y - ım


Not : Fiillerin olumsuz çekiminde geniş zaman farklı özellik gösterir.

Geniş zaman çekiminde olumsuzluk eki, kaynaşmış olarak karşımıza çıkar.

Gül - er - im

Gül - er - sin

Gül - er

Gül - er - iz

Gül - er - sin - iz

Gül - er - ler
®

®

®

®

®

®
gül - me - m

gül - mez - sin

gül - mez

gül - me - y - iz

gül - mez - siniz

gül - mez - ler




Fiil Çekimlerinde Soru

Fiil çekiminin soru şekli "mı, mi" soru eki ile yapılır.

Fiil çekiminde "mi", bazen kip ekiyle kişi eki arasında, bazen kişi ekinden sonra gelir.

bildin

bilmişiz

biliyorsun

bilmeliyim

bilsek

bileyim
®

®

®

®

®

®
bildin mi?

bilmiş miyiz?

biliyor musun?

bilmeli miyim?

bilsek mi?

bileyim mi?




FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI

Fiil çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarında kullanılmaz. Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Bu durum sadece kip ekleriyle değil, cümlenin anlamıyla da ilgilidir.

Cümlede yüklemin çekimlendiği kip veya zamanla işin yapıldığı kip veya zamanın farklı olmasına anlam kayması denir.

"Babamlar geliyor."

cümlesinde şimdiki zaman eki "-yor" kendi anlamında kullanılmıştır. Eylemlerin söylenme ve yapılma zamanı aynıdır.

"Babamlar yarın geliyor."

cümlesinde ise "-yor" eki kullanılmış, fakat ek kendi anlamında değildir. Çünkü eylem "şu an" yapılmıyor, "sonra" yapılacak. O hâlde bu cümlede şimdiki zaman, gelecek zamanın yerine kullanılmıştır.

"Pazar günleri balık tutmaya gidiyor."

cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş; ama yüklemin bildirdiği eylem her pazar yapılıyor yani tekrar ediyor. Öyleyse şimdiki zaman geniş zamanın yerine kullanılmıştır.

"O, henüz çok küçük yaşta annesini kaybediyor."

cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş, iş geçmiş zamanda olmuş.

"Bu soruları daha sonra çözeriz."

cümlesinde fiil geniş zamanda çekimlenmiş, iş gelecek zamanda yapılacak.

"Keloğlan'ın yolu bir gün bir kasabaya düşer."

cümlesinde geniş zaman, geçmiş zaman yerine kullanılmış.

Bazı cümlelerde ise haber kipleri dilek kiplerinin yerine kullanılır.

"Bu cami de Selçuklulardan kalma bir eser olacak."

cümlesinde gelecek zaman, gereklilik kipi (olmalı) anlamında kullanılmıştır.